Το ταξίδι της έννοιας της ψυχής
Η ιδέα ότι ο άνθρωπος διαθέτει κάποια πνευματική ή άυλη ουσία εμφανίζεται σε πολλούς αρχαίους πολιτισμούς, αλλά δεν είναι πάντα ίδια με τη μεταγενέστερη ελληνική ή χριστιανική έννοια της «ψυχής».
Αρχαία Αίγυπτος (περ. 2700-1500 π.Χ.)
Οι Αιγύπτιοι δεν πίστευαν σε μία μόνο ψυχή αλλά σε διάφορα στοιχεία του ανθρώπου:
- Ka: η ζωτική δύναμη που δίνεται κατά τη γέννηση.
- Ba: η προσωπικότητα, συχνά απεικονιζόταν ως πουλί με ανθρώπινο κεφάλι.
- Akh: η μεταμορφωμένη πνευματική ύπαρξη μετά τον θάνατο.
Μεσοποταμία (περ. 2500-1000 π.Χ.)
Οι Σουμέριοι και αργότερα οι Βαβυλώνιοι πίστευαν ότι μετά τον θάνατο επιβιώνει ένα είδος σκιάς ή πνεύματος.
Ο όρος etemmu αναφερόταν στο πνεύμα του νεκρού που συνέχιζε να υπάρχει στον κάτω κόσμο.
Βεδική Ινδία (περ. 1500-600 π.Χ.)
Στα αρχαιότερα ινδικά κείμενα η ιδέα εξελίσσεται σταδιακά.
Στις πρώιμες Βέδες συναντάμε έννοιες όπως:
- Ātman (Άτμαν): ο εσωτερικός εαυτός.
- Prāṇa: η ζωτική αναπνοή.
Αρχαία Κίνα (περ. 1200-300 π.Χ.)
Οι αρχαίοι Κινέζοι πίστευαν συχνά ότι ο άνθρωπος διαθέτει δύο πνευματικές όψεις:
- Hun: πιο πνευματική, ουράνια πλευρά.
- Po: πιο γήινη και συνδεδεμένη με το σώμα.
Οι αρχαιότερες γνωστές αναφορές περί ψυχής, βρίσκονται στα έπη του Ομήρου (8ος αιώνας π.Χ.). Εκεί η λέξη «ψυχή» αναφέρεται κυρίως ως η ζωτική δύναμη που εγκαταλείπει το σώμα κατά τον θάνατο και κατεβαίνει στον Άδη.
Αν ψάχνουμε την πρώτη γνωστή γραπτή διατύπωση μιας ατομικής και αθάνατης ψυχής που επιστρέφει σε νέες ζωές, οι αρχαιότερες πηγές βρίσκονται πιθανότατα στην Ινδία (Ουπανισάδες, 7ος-6ος αιώνας π.Χ.). Ένα ενδιαφέρον ιστορικό μυστήριο ωστόσο είναι ότι οι ιδέες του Πυθαγόρα για τη μετενσάρκωση εμφανίζονται περίπου την ίδια εποχή με τις Ουπανισάδες. Οι ιστορικοί ακόμη συζητούν αν υπήρξε επιρροή από την Ανατολή ή αν οι ιδέες αυτές αναπτύχθηκαν ανεξάρτητα.
Υπάρχει επίσης ένα πολύ ενδιαφέρον νήμα που ξεκινά από τον Πλάτωνα και φτάνει μέχρι τη σύγχρονη νευροεπιστήμη: η σταδιακή μετατόπιση από την ψυχή ως ανεξάρτητη οντότητα προς τη συνείδηση ως λειτουργία του εγκεφάλου. Αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο φιλοσοφικό ταξίδι της έννοιας της ψυχής τα τελευταία 2.500 χρόνια.
Η επιστήμη για τη συνείδηση βρίσκεται σήμερα σε ένα παράξενο μεταίχμιο όπου η πρόοδος στη νευροεπιστήμη είναι εντυπωσιακή αλλά η κατανόηση της ίδιας της υποκειμενικής εμπειρίας παραμένει ανοιχτή. Είναι πλέον γενικά αποδεκτό ότι η συνείδηση σχετίζεται στενά με την εγκεφαλική δραστηριότητα και δεν αντιμετωπίζεται ως κάτι ανεξάρτητο από τον εγκέφαλο. Δεν υπάρχει όμως συμφωνία για το τι ακριβώς είναι η συνείδηση ή πώς προκύπτει από τη φυσική λειτουργία των νευρωνικών δικτύων.
Η έρευνα έχει εντοπίσει νευρωνικούς συσχετισμούς της συνείδησης, δηλαδή συγκεκριμένα μοτίβα εγκεφαλικής δραστηριότητας που συνοδεύουν την εμπειρία, αλλά αυτοί οι συσχετισμοί δεν αποτελούν εξήγηση. Περιγράφουν το πότε εμφανίζεται η συνείδηση, όχι το γιατί υπάρχει ως εμπειρία. Αυτό δημιουργεί το θεμελιώδες χάσμα ανάμεσα στη λειτουργική περιγραφή του εγκεφάλου και στην υποκειμενική αίσθηση του να υπάρχεις.
Σε θεωρητικό επίπεδο υπάρχουν αρκετές ανταγωνιστικές προσεγγίσεις που προσπαθούν να γεφυρώσουν αυτό το χάσμα. Η θεωρία του global workspace υποστηρίζει ότι η συνείδηση προκύπτει όταν πληροφορίες του εγκεφάλου γίνονται παγκοσμίως διαθέσιμες σε πολλαπλά συστήματα επεξεργασίας, σαν μια σκηνή όπου ορισμένα δεδομένα “ανακοινώνονται” σε όλο το σύστημα. Η integrated information theory προτείνει ότι η συνείδηση αντιστοιχεί στον βαθμό στον οποίο ένα σύστημα ενσωματώνει πληροφορία ως ενιαίο σύνολο, επιχειρώντας μάλιστα μια ποσοτικοποίηση αυτής της ιδιότητας. Το predictive processing βλέπει τον εγκέφαλο ως μηχανή πρόβλεψης που κατασκευάζει συνεχώς εσωτερικά μοντέλα του κόσμου και της ίδιας της ύπαρξης. Οι higher order θεωρίες υποστηρίζουν ότι μια εμπειρία γίνεται συνειδητή όταν ο εγκέφαλος σχηματίζει μια ανώτερης τάξης αναπαράσταση της ίδιας της κατάστασής του.
Παρά την πρόοδο, αυτές οι θεωρίες δεν συγκλίνουν και σε ορισμένα σημεία συγκρούονται θεμελιωδώς. Άλλες αντιμετωπίζουν τη συνείδηση ως λειτουργία επεξεργασίας πληροφορίας, άλλες ως ιδιότητα της οργάνωσης του συστήματος και άλλες ως αποτέλεσμα αναπαραστατικών επιπέδων. Καμία όμως δεν έχει καταφέρει να εξηγήσει με τρόπο καθολικά αποδεκτό γιατί η φυσική δραστηριότητα του εγκεφάλου συνοδεύεται από υποκειμενική εμπειρία.
Το μεγαλύτερο ανοιχτό πρόβλημα παραμένει αυτό που συχνά αποκαλείται το δύσκολο πρόβλημα της συνείδησης, δηλαδή το ερώτημα γιατί οποιαδήποτε φυσική διαδικασία θα πρέπει να αντιστοιχεί σε αίσθηση και εμπειρία αντί να είναι απλώς επεξεργασία πληροφορίας χωρίς εσωτερικό βίωμα. Παράλληλα υπάρχουν επιμέρους κενά όπως το πώς ενοποιούνται διαφορετικές αισθητηριακές πληροφορίες σε μία ενιαία εμπειρία, πώς η συνεχής ροή της συνείδησης προκύπτει από διακριτές νευρωνικές διεργασίες και ποια είναι τα ελάχιστα φυσικά συστήματα που θα μπορούσαν να υποστηρίξουν συνείδηση.
Σήμερα η επιστήμη βρίσκεται σε μια κατάσταση όπου μπορεί να χαρτογραφήσει με μεγάλη ακρίβεια τα εγκεφαλικά φαινόμενα που συνοδεύουν τη συνείδηση, αλλά δεν διαθέτει ακόμη μια θεωρία που να μεταφράζει πλήρως τη φυσική περιγραφή σε υποκειμενική εμπειρία. Η συνείδηση παραμένει έτσι ένα από τα πιο ανοιχτά και βαθιά προβλήματα της σύγχρονης επιστήμης, όχι επειδή λείπουν δεδομένα, αλλά επειδή λείπει η γέφυρα ανάμεσα στο περιγραφόμενο και στο βιωμένο.
Εγγραφείτε για περισσότερα…
Change is the only Constant
