Η κινεζική φιλοσοφία: ο δρόμος ανάμεσα στη φύση και τον άνθρωπο
Η κινεζική φιλοσοφία γεννήθηκε μέσα σε έναν κόσμο διαφορετικό από εκείνον της αρχαίας ελληνικής σκέψης, αλλά με ένα κοινό, σχεδόν υπόγειο ερώτημα: πώς μπορεί ο άνθρωπος να ζήσει σωστά μέσα σε έναν κόσμο που δεν δημιούργησε ο ίδιος;
Στην αρχαία Ελλάδα, η φιλοσοφία στράφηκε συχνά προς την αναζήτηση της αρχής των πραγμάτων, της φύσης, του όντος, της γνώσης και της αλήθειας. Στην Κίνα, η φιλοσοφική σκέψη πήρε έναν κάπως διαφορετικό δρόμο. Δεν εγκατέλειψε βέβαια τα μεγάλα μεταφυσικά ερωτήματα, αλλά ενδιαφέρθηκε ιδιαίτερα για την αρμονία: την αρμονία ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση, ανάμεσα στον άνθρωπο και την κοινωνία, ανάμεσα στην επιθυμία και το μέτρο, ανάμεσα στη δράση και την αδράνεια.
Η κινεζική σκέψη δεν αντιμετωπίζει πάντοτε τον κόσμο ως ένα πρόβλημα που πρέπει να λυθεί. Τον αντιμετωπίζει περισσότερο ως μια ροή που πρέπει να κατανοηθεί. Μέσα σε αυτή τη μεγάλη παράδοση ξεχωρίζουν δύο μορφές που έγιναν θεμελιώδεις για τον κινεζικό πολιτισμό: ο Λάο Τσε και ο Κομφούκιος.
Οι δύο φιλόσοφοι τοποθετούνται περίπου στην ίδια ιστορική εποχή, όταν η Κίνα βρισκόταν σε πολιτική και κοινωνική αναταραχή. Οι παραδόσεις τους παρουσιάζουν μερικές φορές ως σύγχρονους και μάλιστα ως ανθρώπους που συναντήθηκαν. Η ιστορικότητα αυτής της συνάντησης, όπως και πολλές λεπτομέρειες γύρω από τη ζωή του Λάο Τσε, παραμένουν αβέβαιες. Ωστόσο, η αντιπαράθεση των δύο μορφών έχει αποκτήσει σχεδόν συμβολική αξία.
Ο Κομφούκιος κοιτάζει τον άνθρωπο και προσπαθεί να τον καλλιεργήσει.
Ο Λάο Τσε κοιτάζει τη φύση και προσπαθεί να μάθει από αυτήν.
Ο ένας αναζητά την τάξη μέσα από την ηθική καλλιέργεια. Ο άλλος την αναζητά μέσα από την επιστροφή στη φυσικότητα. Και ανάμεσα στους δύο ανοίγεται ένας από τους πιο ενδιαφέροντες δρόμους στην ιστορία της φιλοσοφίας.
Ο Κομφούκιος και η τέχνη του να γίνει κανείς άνθρωπος
Ο Κομφούκιος, γνωστός στην κινεζική παράδοση ως Κονγκ Φουτζι, έζησε πιθανότατα από το 551 έως το 479 π.Χ. Η ζωή του τοποθετείται σε μια περίοδο κατά την οποία η παλαιότερη πολιτική τάξη της Κίνας είχε αρχίσει να διαλύεται.
Για τον Κομφούκιο, η κρίση της κοινωνίας δεν ήταν απλώς πολιτική. Ήταν πρωτίστως ηθική.
Όταν οι άνθρωποι ξεχνούν πώς πρέπει να συμπεριφέρονται ο ένας στον άλλον, όταν οι κυβερνήτες ενδιαφέρονται περισσότερο για την εξουσία παρά για το κοινό καλό και όταν οι κοινωνικοί ρόλοι χάνουν το νόημά τους, η κοινωνία αποσυντίθεται.
Η απάντηση του Κομφούκιου δεν είναι η επανάσταση αλλά η καλλιέργεια του ανθρώπου.
Κεντρική έννοια στη σκέψη του είναι το ren, ένας όρος που αποδίδεται συχνά ως ανθρωπιά, ανθρώπινη καλοσύνη ή ανθρωπισμός. Δεν πρόκειται απλώς για ένα συναίσθημα συμπάθειας. Είναι ένας τρόπος ύπαρξης. Ο πραγματικά ενάρετος άνθρωπος δεν κάνει το καλό επειδή φοβάται την τιμωρία ή επειδή περιμένει ανταμοιβή. Έχει καλλιεργήσει μέσα του έναν χαρακτήρα που τον οδηγεί φυσικά προς το σωστό.
Εδώ εμφανίζεται μία από τις πιο σημαντικές ιδέες του Κομφούκιου: ο άνθρωπος δεν είναι ολοκληρωμένος από τη γέννησή του. Γίνεται άνθρωπος μέσα από την παιδεία.
Η παιδεία, επομένως, δεν είναι απλώς η συσσώρευση γνώσεων. Είναι η μεταμόρφωση του χαρακτήρα. Ο άνθρωπος πρέπει να μάθει να σέβεται, να ακούει, να συγκρατεί τις επιθυμίες του, να αναγνωρίζει τη θέση του μέσα στις σχέσεις του και να ενεργεί με μέτρο.
Μία ακόμη σημαντική έννοια είναι το li, που συνδέεται με την τελετουργία, την ευπρέπεια, τους κοινωνικούς κανόνες και τις κατάλληλες μορφές συμπεριφοράς.
Με μια σύγχρονη ματιά, η έμφαση του Κομφούκιου στους κανόνες μπορεί να φαίνεται περιοριστική. Για τον ίδιο όμως οι τελετουργικές μορφές δεν είναι απλώς εξωτερικοί κανόνες. Η σωστή πράξη επαναλαμβάνεται μέχρι να γίνει δεύτερη φύση. Το παιδί μαθαίνει να σέβεται τους γονείς του. Ο μαθητής τον δάσκαλό του. Ο κυβερνήτης τον λαό του. Ο φίλος τον φίλο του. Μέσα από αυτή τη συνεχή άσκηση, η ηθική παύει να είναι θεωρία και γίνεται χαρακτήρας. Ο Κομφούκιος ενδιαφέρεται επομένως ιδιαίτερα για τις σχέσεις.
Ο άνθρωπος δεν υπάρχει μόνος. Υπάρχει ως παιδί, γονέας, φίλος, πολίτης, δάσκαλος, μαθητής, κυβερνήτης ή υπήκοος. Η ηθική ζωή γεννιέται μέσα σε αυτό το δίκτυο σχέσεων. Η κοινωνία, κατά συνέπεια, δεν διορθώνεται μόνο με καλύτερους νόμους. Χρειάζεται καλύτερους ανθρώπους.
Και εδώ βρίσκεται μία από τις πιο χαρακτηριστικές διαφορές του Κομφούκιου από αρκετές μεταγενέστερες πολιτικές θεωρίες: η κοινωνική αλλαγή αρχίζει από τον χαρακτήρα.
Ο Κομφούκιος δεν ενδιαφέρεται μόνο για το άτομο ούτε μόνο για την κοινωνία.
Ανάμεσά τους υπάρχει ένας τρίτος πόλος: η κοσμική τάξη.
Η έννοια του Tian, του Ουρανού, διαδραματίζει σημαντικό ρόλο στην κινεζική παράδοση. Ο Ουρανός δεν πρέπει να ταυτιστεί απλώς με έναν προσωπικό θεό με την έννοια των μονοθεϊστικών θρησκειών. Είναι περισσότερο μία κοσμική και ηθική τάξη μέσα στην οποία βρίσκεται ο άνθρωπος. Ο καλός άνθρωπος δεν ζει επομένως αυθαίρετα. Προσπαθεί να εναρμονίσει τη ζωή του με μια μεγαλύτερη τάξη. Ο ιδανικός άνθρωπος του Κομφούκιου, ο junzi, είναι ο «ευγενής άνθρωπος», όχι απαραίτητα λόγω καταγωγής αλλά λόγω χαρακτήρα. Δεν είναι εκείνος που έχει εξουσία.
Είναι εκείνος που έχει κατακτήσει τον εαυτό του.
Λάο Τσε: η σοφία της μη-αντίστασης
Αν ο Κομφούκιος στρέφεται προς την κοινωνία, ο Λάο Τσε μοιάζει να απομακρύνεται από αυτήν και να ακούει κάτι βαθύτερο: τη σιωπηλή τάξη της φύσης. Ο Λάο Τσε αποτελεί την κεντρική μορφή της παράδοσης του Ταοϊσμού. Παραδοσιακά θεωρείται συγγραφέας του Tao Te Ching, αν και η σύγχρονη έρευνα αντιμετωπίζει το έργο ως κείμενο με σύνθετη και πιθανότατα συλλογική διαμόρφωση. Η μορφή του Λάο Τσε είναι σχεδόν μυθική. Και ίσως αυτό ταιριάζει απόλυτα στη φιλοσοφία του.
Γιατί ο άνθρωπος που βρίσκεται πίσω από το όνομα Λάο Τσε φαίνεται να ενδιαφέρεται λιγότερο για την προσωπική δόξα και περισσότερο για κάτι που προηγείται από κάθε ανθρώπινο όνομα: το Τάο.
Η λέξη Dao, ή Τάο, σημαίνει κυριολεκτικά «δρόμος», «οδός», «πορεία». (Διάβασε εδώ το άρθρο μας για το κοσμικό σύμβολο του δρόμου)
Αλλά το Τάο δεν είναι απλώς ένας δρόμος που οδηγεί κάπου. Είναι ο ίδιος ο τρόπος με τον οποίο τα πράγματα συμβαίνουν. Είναι η φυσική ροή της πραγματικότητας. Και ακριβώς εδώ βρίσκεται ένα από τα παράδοξα της ταοϊστικής σκέψης: όσο περισσότερο προσπαθούμε να ορίσουμε το Τάο, τόσο περισσότερο απομακρυνόμαστε από αυτό. Το Τάο δεν είναι ένα αντικείμενο που μπορούμε να τοποθετήσουμε απέναντί μας και να το εξετάσουμε. Είναι η ίδια η πραγματικότητα μέσα στην οποία βρισκόμαστε. Ο άνθρωπος δεν στέκεται έξω από το Τάο για να το παρατηρήσει.
Είναι ήδη μέσα του.
Γι’ αυτό και το Tao Te Ching αρχίζει με μια προειδοποίηση για τα όρια της γλώσσας: ο δρόμος που μπορεί να ειπωθεί πλήρως δεν είναι ο αιώνιος δρόμος.
Η φιλοσοφία του Λάο Τσε ξεκινά έτσι από μια βαθιά δυσπιστία απέναντι στην ιδέα ότι η πραγματικότητα μπορεί να εγκλωβιστεί μέσα σε ορισμούς.
Μία από τις πιο διάσημες έννοιες του Ταοϊσμού είναι το wu wei.
Συχνά μεταφράζεται ως «μη δράση». Η μετάφραση όμως μπορεί να είναι παραπλανητική. Ο Λάο Τσε δεν προτείνει την απόλυτη αδράνεια. Το wu wei σημαίνει περισσότερο δράση χωρίς εξαναγκασμό, πράξη που δεν αντιτίθεται στη φυσική ροή των πραγμάτων. Το νερό είναι ένα από τα αγαπημένα σύμβολα της ταοϊστικής σκέψης. Το νερό είναι μαλακό, αλλά διαβρώνει την πέτρα. Δεν αγωνίζεται με την πέτρα. Δεν προσπαθεί να την κατακτήσει. Την μεταμορφώνει απλώς επιμένοντας στη φύση του. Εδώ βρίσκεται μία από τις πιο βαθιές πολιτικές και υπαρξιακές ιδέες του Λάο Τσε:
η δύναμη δεν βρίσκεται πάντοτε στην αντίσταση. Μερικές φορές βρίσκεται στην ικανότητα να μην αντιστέκεσαι εκεί όπου η αντίσταση είναι μάταιη.
Ο άνθρωπος που προσπαθεί να ελέγξει τα πάντα χάνει την επαφή του με την πραγματικότητα.
Ο σοφός μαθαίνει να κινείται μαζί της.
Ο Λάο Τσε υποψιάζεται βαθιά την πολυπλοκότητα. Όσο περισσότερους κανόνες δημιουργούμε, τόσο περισσότερες παραβάσεις εμφανίζονται. Όσο περισσότερο προσπαθούμε να ελέγξουμε την κοινωνία, τόσο περισσότερο αυτή αντιδρά. Όσο περισσότερα επιθυμούμε, τόσο περισσότερο εξαρτόμαστε από αυτά που επιθυμούμε. Η σοφία του Λάο Τσε είναι επομένως μία επιστροφή στην απλότητα. Το ιδανικό του είναι ο άνθρωπος που δεν χρειάζεται να επιδεικνύει τη δύναμή του. Ο άνθρωπος που δεν προσπαθεί συνεχώς να επιβεβαιώσει τον εαυτό του. Ο άνθρωπος που μπορεί να υποχωρήσει χωρίς να θεωρεί την υποχώρηση ήττα.
Στον κόσμο του Λάο Τσε, το αδύναμο δεν είναι πάντοτε κατώτερο από το ισχυρό. Το μαλακό μπορεί να υπερνικήσει το σκληρό. Το κενό μπορεί να γίνει χρησιμότερο από το γεμάτο. Η σιωπή μπορεί να αποκαλύψει περισσότερα από την πολυλογία. Η υποχώρηση μπορεί να είναι μορφή δύναμης.
Αυτός ο κόσμος των αντιστροφών είναι ένας από τους πιο γοητευτικούς λαβυρίνθους της κινεζικής φιλοσοφίας.
Κομφούκιος και Λάο Τσε: δύο δρόμοι προς την αρμονία
Είναι εύκολο να παρουσιάσουμε τους δύο φιλοσόφους ως αντίθετους.
Ο Κομφούκιος λέει:
Καλλιέργησε τον άνθρωπο.
Ο Λάο Τσε μοιάζει να απαντά:
Μάθε να μην παρεμβαίνεις περισσότερο από όσο χρειάζεται.
Ο Κομφούκιος εμπιστεύεται την παιδεία, την παράδοση, την τελετουργία και την ηθική πειθαρχία.
Ο Λάο Τσε εμπιστεύεται τη φυσικότητα, την απλότητα, την αυθόρμητη ροή και την αποδέσμευση από την υπερβολική επιθυμία.
Ο πρώτος κοιτάζει την κοινωνία.
Ο δεύτερος τη φύση.
Ωστόσο, κάτω από αυτή τη διαφορά υπάρχει κάτι κοινό.
Και οι δύο φοβούνται την υπερβολή.
Ο Κομφούκιος φοβάται έναν άνθρωπο που δεν έχει καλλιεργήσει τον χαρακτήρα του.
Ο Λάο Τσε φοβάται έναν άνθρωπο που προσπαθεί να υποτάξει τον κόσμο στη δική του βούληση.
Ο ένας θέλει τον άνθρωπο σε αρμονία με τους άλλους.
Ο άλλος θέλει τον άνθρωπο σε αρμονία με το Τάο.
Και οι δύο, τελικά, αναζητούν έναν άνθρωπο που δεν βρίσκεται σε διαρκή σύγκρουση με τον κόσμο.
Η διαφορετική έννοια της σοφίας
Στον δυτικό φιλοσοφικό κόσμο, η σοφία συνδέθηκε συχνά με τη γνώση. Ο σοφός είναι αυτός που γνωρίζει. Στην κινεζική σκέψη, όμως, εμφανίζεται μια διαφορετική διάσταση. Ο σοφός είναι εκείνος που ξέρει πώς να ζει. Η γνώση που δεν μεταμορφώνει τη ζωή είναι ανεπαρκής. Ο Κομφούκιος ενδιαφέρεται για τη σοφία ως καλλιέργεια. Ο Λάο Τσε για τη σοφία ως απογύμνωση. Ο Κομφούκιος προσθέτει στον άνθρωπο μορφή. Ο Λάο Τσε αφαιρεί από πάνω του ό,τι περιττό.
Οι διαφορές τους γίνονται ακόμη πιο ενδιαφέρουσες όταν μεταφέρονται στην πολιτική.
Ο Κομφούκιος θεωρεί ότι ο κυβερνήτης πρέπει πρώτα να αποτελεί ο ίδιος παράδειγμα αρετής. Η εξουσία δεν πρέπει να στηρίζεται μόνο στον φόβο και στην τιμωρία. Ο καλός κυβερνήτης κυβερνά με το προσωπικό του παράδειγμα.
Ο Λάο Τσε είναι περισσότερο καχύποπτος απέναντι στην υπερβολική διακυβέρνηση. Για τον ταοϊστικό τρόπο σκέψης, η εξουσία που παρεμβαίνει συνεχώς μπορεί να δημιουργήσει ακριβώς τα προβλήματα που προσπαθεί να λύσει.
Εδώ εμφανίζεται η ιδέα της ελάχιστης παρέμβασης.
Ο καλός κυβερνήτης, σύμφωνα με τη λογική του Λάο Τσε, δεν χρειάζεται πάντοτε να φαίνεται. Η καλύτερη διακυβέρνηση είναι εκείνη που δεν επιδεικνύει συνεχώς τη δύναμή της.
Πίσω από αυτές τις διαφορετικές προσεγγίσεις βρίσκεται μια βαθύτερη έννοια που διατρέχει μεγάλο μέρος της κινεζικής κοσμοαντίληψης: η αρμονία.
Η αρμονία δεν σημαίνει ότι όλα είναι ίδια.
Αντίθετα, σημαίνει ότι διαφορετικά πράγματα μπορούν να συνυπάρχουν χωρίς να καταστρέφουν το ένα το άλλο.
Αυτό φαίνεται χαρακτηριστικά στο σύμβολο του yin και του yang.
Το σκοτάδι και το φως, το παθητικό και το ενεργητικό, το ήπιο και το δυναμικό δεν είναι απλώς εχθροί.
Είναι αλληλένδετες όψεις μιας μεγαλύτερης διαδικασίας.
Η πραγματικότητα δεν είναι ένα ακίνητο αντικείμενο.
Είναι μεταβολή.
Και ο άνθρωπος πρέπει να μάθει να ζει μέσα στη μεταβολή.
Εδώ η κινεζική φιλοσοφία αποκτά μία ιδιαίτερη επικαιρότητα.
Ο σύγχρονος άνθρωπος προσπαθεί συχνά να ελέγξει τα πάντα: τον χρόνο, την εργασία, το σώμα, την εικόνα του, τις σχέσεις του, ακόμη και το μέλλον.
Ο Λάο Τσε θα τον ρωτούσε:
Τι θα συνέβαινε αν σταματούσες για λίγο να προσπαθείς να ελέγξεις τα πάντα;
Ο Κομφούκιος θα του έθετε μια άλλη ερώτηση:
Και τι άνθρωπος έχεις γίνει μέσα σε αυτή την προσπάθεια;
Οι δύο ερωτήσεις μοιάζουν να οδηγούν σε διαφορετικούς δρόμους.
Ίσως όμως συναντώνται στο ίδιο σημείο.
Από την Κίνα στον σύγχρονο κόσμο
Η επιρροή του Κομφούκιου υπήρξε τεράστια στην Κίνα και σε μεγάλο μέρος της Ανατολικής Ασίας. Η σκέψη του επηρέασε την εκπαίδευση, την οικογένεια, την πολιτική διοίκηση και την κοινωνική ηθική για αιώνες.
Ο Ταοϊσμός, από την άλλη πλευρά, δεν περιορίστηκε σε ένα φιλοσοφικό σύστημα. Συνδέθηκε με θρησκευτικές παραδόσεις, πρακτικές, κοσμολογικές αντιλήψεις και μια ιδιαίτερη αντίληψη για τη σχέση του ανθρώπου με τη φύση.
Οι δύο παραδόσεις συνυπήρξαν, συγκρούστηκαν, αλληλεπίδρασαν και αλληλοσυμπληρώθηκαν.
Και ίσως αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά της κινεζικής σκέψης.
Δεν χρειάζεται πάντοτε να επιλέξουμε ανάμεσα στον Κομφούκιο και τον Λάο Τσε.
Μπορούμε να τους διαβάσουμε ως δύο διαφορετικές απαντήσεις στο ίδιο ερώτημα:
Πώς πρέπει να ζει ο άνθρωπος;
Ο Κομφούκιος απαντά:
Να καλλιεργήσεις τον εαυτό σου, να σέβεσαι τις σχέσεις σου, να υπηρετείς το κοινό καλό και να γίνεις άνθρωπος άξιος εμπιστοσύνης.
Ο Λάο Τσε απαντά:
Να απλοποιήσεις, να αφήσεις χώρο στη ζωή, να μην εξαναγκάζεις τα πράγματα και να μάθεις να ακούς τη ροή του κόσμου.
Ο ένας μας μαθαίνει να γινόμαστε καλύτεροι.
Ο άλλος μας μαθαίνει να γινόμαστε λιγότερο τεχνητοί.
Change is the only Constant
