Στη Φύση αρέσει να κρύβεται, και στον Εαυτό επίσης
Ο Εαυτός είναι μια έννοια που ορίζεται πολύ δύσκολα, θα λέγαμε κατά περίπτωση, και η αλήθεια περί του Εαυτού προσεγγίζεται κι αυτή κατά περίπτωση από τις επιστήμες και τη θρησκεία. Η έλλειψη μιας κοινής θεώρησης και η υποκειμενικότητα που υπεισέρχεται σε κάθε προσέγγιση, κάνει τον Εαυτό ένα ανοιχτό πεδίο διαλόγου και προβληματισμού, όπου δεν χωράει ακόμη κάποια αντικειμενική επιστημονική εξήγηση. Παρόλο που η ψυχολογία και οι νευροεπιστήμες έχουν διανύσει μεγάλη απόσταση, φαίνεται ο Εαυτός να εξακολουθεί να είναι ένα μυστήριο, όπως μυστηριώδης παραμένει πάντα για μας η Φύση καθώς όσο η Φυσική εξελίσσεται όλο και πιο μυστήριες γίνονται οι ανακαλύψεις.
Εαυτός & Φύση
Κάποιες θεωρίες υποστηρίζουν ότι το εξωτερικό περιβάλλον το δημιουργεί ο εγκέφαλος, το γνωστό Μάτριξ. Αυτό είναι σωστό σε επιστημονική βάση, κάθως κάθε είδος έχει διαφορετική νευροφυσιολογία και οι αισθήσεις του, δηλαδή τα ρανταρ του, αντιλαμβάνονται άλλο μέρος της Φύσης. Ένας καρχαρίας δεν έχει ατενίσει ποτέ τ’ αστέρια…Όπως και οι περισσότεροι άνθρωποι δεν έχουν ταξιδέψει ποτέ πέρα από τη Γη. Ήμασταν αιχμάλωτοι της νευροφυσιολογίας μας ώσπου…
Ο άνθρωπος σε αντίθεση με τα άλλα είδη, όταν ανέπτυξε λόγο, μπόρεσε να ορίσει αφηρημένες έννοιες και να στοχαστεί πάνω σε αυτές, όπως με την έννοια του Εαυτού. Το ερώτημα εδώ είναι το αν ο λόγος είναι μια ανθρώπινη εφεύρεση ή μια ανακάλυψη, έστω προσέγγιση, ενός ευρύτερου συμπαντικού Λόγου.
Πάντως, σίγουρα μέσω του λόγου κατέστη δυνατή μία πιο βαθιά γνωριμία μεταξύ του Εαυτού και της Φύσης. Οι ορίζοντες άνοιξαν προς τον βαθύ στοχασμό και την περισυλλογή.
Το Umwelt του Jakob von Uexküll
Όταν λέμε ότι κάθε είδος αντιλαμβάνεται διαφορετικά τη φύση, η σύγχρονη βιολογία χρησιμοποιεί τον όρο Umwelt, που εισήγαγε ο βιολόγος Jakob von Uexküll στις αρχές του 20ού αιώνα.
Το Umwelt περιγράφει τον υποκειμενικό κόσμο κάθε οργανισμού. Η μέλισσα αντιλαμβάνεται το υπεριώδες φως, οι νυχτερίδες χαρτογραφούν τον χώρο με υπερήχους, ενώ οι καρχαρίες ανιχνεύουν ηλεκτρικά πεδία. Καμία από αυτές τις πραγματικότητες δεν είναι λανθασμένη· όλες αποτελούν διαφορετικές “μεταφράσεις” της ίδιας φυσικής πραγματικότητας.
Έτσι, η ανθρώπινη εμπειρία του κόσμου αποτελεί μόνο ένα μικρό τμήμα όσων υπάρχουν.
Ο Εαυτός ως κατασκευή του εγκεφάλου
Η έννοια του Εαυτού απασχολεί πλέον όχι μόνο τη φιλοσοφία αλλά και τις γνωσιακές επιστήμες. Σύμφωνα με τη θεωρία του Predictive Processing (Προγνωστική Επεξεργασία), ο εγκέφαλος δεν λειτουργεί σαν μια παθητική κάμερα που καταγράφει την πραγματικότητα. Αντίθετα, κατασκευάζει συνεχώς εσωτερικά μοντέλα του κόσμου και τα συγκρίνει με τα αισθητηριακά δεδομένα. Η αντίληψη είναι το αποτέλεσμα αυτής της συνεχούς διαπραγμάτευσης μεταξύ πρόβλεψης και πραγματικότητας.
Στο πλαίσιο αυτό, ο Εαυτός δεν θεωρείται μια σταθερή οντότητα αλλά ένα δυναμικό μοντέλο που ο εγκέφαλος ενημερώνει αδιάκοπα. Κάθε εμπειρία, κάθε ανάμνηση και κάθε κοινωνική αλληλεπίδραση αναδιαμορφώνει αυτή την εσωτερική αναπαράσταση.
Ο Λόγος
Σύμφωνα με τον Ηράκλειτο, όλο το Σύμπαν υπακούει στο Λόγο, τον οποίο και λίγοι μπορούν να “ακούσουν”. Σε προηγούμενο άρθρο έχουμε αναλύσει τη σχέση του με την πραγματικότητα. Ποια η σχέση του όμως με τον Εαυτό;
Ανάμεσα στο μικρό μέτρο του ανθρώπου και στο αχανές της Φύσης που μόνο ο Λόγος μπορεί να γεφυρώσει, μοιάζει ο Εαυτός να διασχίζει ολόκληρο το Σύμπαν με μερικές λέξεις ή εξισώσεις. Έτσι ο Εαυτός μεγαλώνει, διευρύνεται και ξεδιψάει. ΄Όσο εξελίσσεται κανείς και εμπλουτίζει τις γνώσεις του μέσω του Λόγου, ο Εαυτός φαίνεται να επεκτείνεται κι άλλο. Ανακαλύπτει τα βάθη της ψυχής του και κάνει ατελείωτα ταξίδια για να ανακαλύψει το νόημα της ύπαρξής του χρησιμοποιώντας τη γλώσσα αλλά και όλα τα άλλα σύμβολα που έχει εφεύρει. Μέσω των συμβόλων που πρακτικά γεμίζουν το “Μάτριξ” αναγνωρίζει κανείς την ίδια του τη φύση. Δίνοντας στα σύμβολα σημασία, ο άνθρωπος φτάνει σε υψηλότερα επίπεδα κατανόησης της σχέσης των πραγμάτων, και ιδίως της σχέσης του με την πραγματικότητα.
Τα σύμβολα και ο εκτεταμένος νους
Η ιδέα ότι τα σύμβολα επεκτείνουν τον Εαυτό συνδέεται με τη θεωρία του Extended Mind των Andy Clark και David Chalmers.
Σύμφωνα με αυτήν, η σκέψη δεν περιορίζεται αποκλειστικά στον εγκέφαλο. Ένα βιβλίο, ένας υπολογιστής, μια μαθηματική εξίσωση ή ακόμη και η γλώσσα μπορούν να αποτελούν τμήμα της γνωστικής διαδικασίας.
Με αυτή την έννοια, ο ανθρώπινος πολιτισμός λειτουργεί σαν μια συλλογική μνήμη που επιτρέπει στον Εαυτό να υπερβαίνει τα φυσικά όρια του εγκεφάλου.
Κατανόηση
Μου έχει συμβεί συχνά να μην καταλαβαίνω κάτι και να βρίσκομαι σε σύγχυση και ανησυχία. Όταν τελικά κατανοώ το πως λειτουργεί επέρχεται μία στιγμή απόλυτης ικανοποίησης και θα έλεγα αποσυσκότισης, σαν κάποιος να άναψε το φως μέσα σε ένα θεοσκότεινο δωμάτιο. Ανά τον πλανήτη όμως είναι εντυπωσιακό πόσο σκοτάδι υπάρχει παρ’ όλες τις φωταγωγημένες πόλεις. Οι άνθρωποι πιστεύουν ακόμη σε δόγματα και δεισιδαιμονίες, ακόμη κι οι επιστήμονες ή οι πλανητάρχες! Στην πραγματικότητα είναι ελάχιστα αυτά που κατανοούμε και τη θέση της κατανόησης παίρνει με θράσος η πεποίθηση.
Ο Ορθός Λόγος
Η αναζήτηση της αλήθειας γίνεται μέσα από τον “διάλογο” και την εξέταση των πεποιθήσεών μας. Το γνωστό «γνώθι σαυτόν» συνδέεται με αυτή την προσπάθεια αυτογνωσίας. Η ικανότητα του ανθρώπου να σκέφτεται με λογική, να κρίνει σωστά και να αναζητά την αλήθεια με επιχειρήματα και όχι με προκαταλήψεις ή αυθαίρετες πεποιθήσεις είναι πλέον σπάνια. Μου προκαλεί έκπληξη η βεβαιότητα που έχουν οι περισσότεροι για τελείως μυστηριώδη ακόμη ζητήματα…Όλοι φαίνονται να έχουν καταλήξει σε γνώμες, ποιος ξέρει μέσα από ποιες διαδικασίες, και κανέναν δεν τον ενδιαφέρει η αναζήτηση. Πολύ σπάνια ακούω “δεν ξέρω” και τόσο συχνά “εγώ πιστεύω”. Αυτή η ικανότητα λογικής σκέψης και σωστής κρίσης είναι μια στροφή από τη μεγάλη “τρελή” λεωφόρο στο μικρό απάτητο μονοπάτι όπου ο θόρυβος από τη δραστηριότητα του ανθρώπου, δίνει τη θέση του στη μουσική της φύσης, πριν ακόμα ο Λόγος κακοποιηθεί τόσο βάναυσα.
Η βεβαιότητα ως γνωστική ψευδαίσθηση
Η ψυχολογία έχει δείξει ότι ο άνθρωπος τείνει να υπερεκτιμά την ορθότητα των πεποιθήσεών του.
Το γνωστό φαινόμενο Dunning-Kruger περιγράφει την τάση ανθρώπων με περιορισμένες γνώσεις να εμφανίζουν υπερβολική αυτοπεποίθηση, ενώ όσοι γνωρίζουν περισσότερα συχνά εκφράζουν μεγαλύτερη αβεβαιότητα.
Παράλληλα, η επιβεβαιωτική προκατάληψη (confirmation bias) μας ωθεί να αναζητούμε πληροφορίες που επιβεβαιώνουν όσα ήδη πιστεύουμε, αποφεύγοντας αντικρουόμενα στοιχεία. Ίσως γι’ αυτό το «δεν γνωρίζω» αποτελεί μία από τις δυσκολότερες αλλά και πιο επιστημονικές στάσεις απέναντι στην πραγματικότητα.
Ο Εαυτός ως διαδικασία
Στις νευροεπιστήμες κερδίζει συνεχώς έδαφος η ιδέα ότι ο Εαυτός δεν είναι αντικείμενο αλλά διαδικασία.
Η μνήμη αναδομείται κάθε φορά που ανακαλούμε ένα γεγονός, οι νευρωνικές συνδέσεις μεταβάλλονται διαρκώς μέσω της νευροπλαστικότητας, ενώ ακόμη και το σώμα μας ανανεώνει συνεχώς μεγάλο μέρος των κυττάρων του. Ο βιολογικός οργανισμός βρίσκεται σε συνεχή μεταβολή.
Από αυτή την άποψη, η περίφημη ρήση του Ηράκλειτου ότι «τα πάντα ρει» αποκτά σήμερα μια εντυπωσιακή επιστημονική διάσταση. Δεν αλλάζει μόνο η φύση γύρω μας· μεταβάλλεται διαρκώς και ο ίδιος ο παρατηρητής.
Στο τέλος, ίσως η αναζήτηση του Εαυτού να μοιάζει με την αναζήτηση ενός σωματιδίου μέσα στο ίδιο το πεδίο από το οποίο γεννήθηκε. Ο παρατηρητής και το παρατηρούμενο δεν είναι δύο απολύτως ξεχωριστά πράγματα· είναι δύο εκφράσεις της ίδιας κοσμικής διαδικασίας. Η Φύση κρύβεται, αλλά ταυτόχρονα αποκαλύπτεται μέσα από κάθε ον που αποκτά τη δύναμη να την κοιτάξει. Και ίσως ο άνθρωπος να είναι ένας από τους τρόπους με τους οποίους το Σύμπαν ψιθυρίζει στον εαυτό του: «υπάρχω».
Change is the only Constant
