Προς τα πού είναι το «μπροστά»;
Λέμε συχνά ότι η κοινωνία «προχωρά», ότι μια τεχνολογία είναι «ένα βήμα μπροστά» ή ότι μια νέα γενιά θα ζήσει καλύτερα από την προηγούμενη. Η εικόνα είναι τόσο οικεία ώστε μοιάζει φυσική: η ανθρωπότητα κινείται πάνω σε μια γραμμή και, έστω με καθυστερήσεις, η γραμμή ανεβαίνει. Όμως αυτή η πεποίθηση δεν είναι ούτε αυτονόητη ούτε πανανθρώπινη. Είναι μια ιστορική ιδέα, που απέκτησε τη σημερινή της δύναμη σχετικά πρόσφατα.
Η πρόοδος δεν σημαίνει απλώς αλλαγή. Για να μιλήσουμε για πρόοδο, πρέπει να πιστεύουμε ότι μια μεταγενέστερη κατάσταση είναι καλύτερη από μια προηγούμενη και να διαθέτουμε κάποιο κριτήριο γι’ αυτό το «καλύτερη». Περισσότερη γνώση; Μεγαλύτερη διάρκεια ζωής; Περισσότερη ελευθερία; Υψηλότερη παραγωγή; Λιγότερος πόνος; Η ιστορία της ιδέας είναι, στην πραγματικότητα, η ιστορία των απαντήσεών μας σε αυτά τα ερωτήματα.
Ένας χρόνος που δεν πήγαινε πάντοτε μπροστά
Στον αρχαίο κόσμο συναντάμε πολλές εικόνες του χρόνου, όχι μία ενιαία θεωρία. Ο Ησίοδος αφηγήθηκε μια κάθοδο από το Χρυσό Γένος προς δυσκολότερες εποχές. Πολιτείες γεννιούνταν, ακμάζαν και παρήκμαζαν· οι κύκλοι της φύσης πρόσφεραν ένα ισχυρό πρότυπο για την ανθρώπινη ιστορία. Η αρχαιότητα, ωστόσο, δεν αγνοούσε τη συσσώρευση της γνώσης ούτε τις εφευρέσεις.
Στο πέμπτο βιβλίο του “Περί φύσεως” ο Λουκρήτιος περιγράφει ανθρώπους που σταδιακά ανακαλύπτουν τη φωτιά, τη γλώσσα, τη γεωργία, τη ναυσιπλοΐα και τις τέχνες. Πρόκειται για μια φυσική ιστορία του πολιτισμού, χωρίς θεϊκό σχέδιο. Ακόμη κι εδώ, όμως, η τεχνική επινόηση δεν εγγυάται έναν κόσμο ηθικά καλύτερο. Τα ίδια χέρια που κατασκευάζουν εργαλεία μπορούν να κατασκευάσουν όπλα.
Η βασική διαφορά από τη νεότερη πίστη στην πρόοδο είναι λεπτή αλλά κρίσιμη. Οι αρχαίοι μπορούσαν να αναγνωρίζουν βελτιώσεις σε συγκεκριμένες τέχνες χωρίς να θεωρούν ότι ολόκληρη η ιστορία οδηγείται αναγκαστικά προς μια ανώτερη ανθρωπότητα. Άλλο η συσσώρευση δεξιοτήτων και άλλο η βεβαιότητα ότι το αύριο, ως σύνολο, θα είναι καλύτερο.
Από τον κύκλο στη γραμμή
Ο χριστιανισμός ενίσχυσε μια γραμμική αντίληψη του ιστορικού χρόνου: δημιουργία, πτώση, ενσάρκωση, σωτηρία, έσχατη ολοκλήρωση. Η ιστορία απέκτησε αρχή, κατεύθυνση και τέλος. Δεν ήταν ένας ατέρμονος κύκλος.
Αυτό, όμως, δεν ισοδυναμούσε ακόμη με τη νεότερη πρόοδο. Στον Αυγουστίνο, για παράδειγμα, η τελική ελπίδα δεν στηρίζεται στη διαρκή τελειοποίηση των κοσμικών θεσμών. Η Πόλη του Θεού δεν κατασκευάζεται απλώς με καλύτερη διοίκηση, πλουσιότερες αγορές ή ισχυρότερα εργαλεία. Η γραμμική ιστορία πρόσφερε τη μορφή μιας πορείας, όχι ακόμη την πεποίθηση ότι η ανθρώπινη λογική και η τεχνική μπορούν να πραγματοποιήσουν μόνες τους τον προορισμό της.
Η μετάβαση έγινε όταν η κατεύθυνση της ιστορίας μεταφέρθηκε σταδιακά από τη θεία πρόνοια στην ανθρώπινη πράξη. Η πρόοδος έγινε έργο που μπορούσε να σχεδιαστεί.
Στις αρχές του 17ου αιώνα ο Francis Bacon έδωσε σε αυτή τη μετατόπιση μια από τις πιο επιδραστικές διατυπώσεις. Η γνώση δεν έπρεπε να είναι μόνο στοχασμός ή επίδειξη λόγιας ευφυΐας. Έπρεπε να συνδέεται με το πείραμα, να οργανώνεται συλλογικά και να βελτιώνει την ανθρώπινη κατάσταση.
Στο “Novum Organum” η κυριαρχία του ανθρώπου πάνω στα πράγματα θεμελιώνεται στις τέχνες και στις επιστήμες — αλλά η φύση, γράφει ο Bacon, υπακούει μόνο σε όποιον πρώτα υπακούσει στους νόμους της. Η φράση περιέχει και φιλοδοξία και περιορισμό. Η επιστήμη μπορεί να παράγει ισχύ, όχι επειδή αγνοεί τη φύση, αλλά επειδή μαθαίνει με ακρίβεια πώς λειτουργεί.
Η νέα επιστήμη πρόσθεσε ένα ακόμη θεμέλιο: γνώση που μπορεί να ελεγχθεί, να διορθωθεί και να παραδοθεί στην επόμενη γενιά. Ένας ερευνητής δεν χρειάζεται να ξεκινήσει από την αρχή. Μπορεί να συνεχίσει από εκεί όπου σταμάτησαν οι προηγούμενοι. Η σωρευτικότητα της επιστήμης έγινε πρότυπο για μια σωρευτική ιστορία.
Ο Διαφωτισμός
Τον 18ο αιώνα στοχαστές όπως ο Turgot και ο Condorcet έκαναν την πρόοδο κεντρική φιλοσοφία της ιστορίας. Η εξάπλωση της γνώσης, της παιδείας και των πολιτικών δικαιωμάτων μπορούσε, πίστευαν, να μειώσει την άγνοια, την καταπίεση και την ανισότητα.
Η περίπτωση του Condorcet είναι σχεδόν συμβολική. Έγραψε το “Σχέδιο μιας ιστορικής εικόνας της προόδου του ανθρώπινου πνεύματος” το 1794, κρυμμένος και κυνηγημένος μέσα στην Τρομοκρατία της Γαλλικής Επανάστασης. Την ώρα που η πολιτική πραγματικότητα διέψευδε κάθε εύκολη αισιοδοξία, εκείνος περιέγραφε δέκα εποχές ανάπτυξης της ανθρώπινης γνώσης και υποστήριζε ότι η εκπαίδευση, η επιστήμη και η ισότητα των δικαιωμάτων μπορούσαν να διευρυνθούν.
Η αισιοδοξία του δεν αφορούσε μόνο περισσότερες μηχανές. Περιλάμβανε την κατάργηση της δουλείας, τη μείωση των κοινωνικών ανισοτήτων και την ισότητα των φύλων. Εδώ βρίσκεται μια ουσιώδης διάκριση: η τεχνική πρόοδος είναι αύξηση δυνατοτήτων, ενώ η ηθική και πολιτική πρόοδος αφορά τον τρόπο με τον οποίο κατανέμονται αυτές οι δυνατότητες και τους σκοπούς που υπηρετούν.
Ταυτόχρονα, ο Διαφωτισμός άφησε πίσω του και ένα επικίνδυνο πρόβλημα. Όταν μία κοινωνία θεωρεί τον εαυτό της πιο «προηγμένο», μπορεί να μετατρέψει μια υπόσχεση χειραφέτησης σε ιεραρχία λαών. Η γλώσσα της προόδου χρησιμοποιήθηκε αργότερα για να δικαιολογήσει αποικιακή κυριαρχία, βίαιη αφομοίωση και την ιδέα ότι ορισμένοι άνθρωποι βρίσκονται απλώς «πίσω» πάνω στην ίδια κλίμακα.
Όταν η πρόοδος απέκτησε γυάλινη στέγη
Η βιομηχανική επανάσταση έκανε την πρόοδο ορατή. Ατμομηχανές, σιδηρόδρομοι, εργοστάσια και τηλέγραφοι δεν ήταν μόνο θεωρίες· άλλαζαν τον ρυθμό της καθημερινής ζωής. Το 1851 η Μεγάλη Έκθεση του Λονδίνου συγκέντρωσε πάνω από 100.000 αντικείμενα από σχεδόν 14.000 εκθέτες. Περισσότεροι από έξι εκατομμύρια επισκέπτες πέρασαν από το Crystal Palace, ένα τεράστιο κτίριο από σίδηρο και γυαλί.
Εκεί η πρόοδος παρουσιαζόταν σαν έκθεση επιτευγμάτων: μηχανές, υλικά, όργανα ακριβείας, προϊόντα από όλο τον κόσμο. Το παρόν μπορούσε πλέον να συγκριθεί ποσοτικά με το παρελθόν. Περισσότερη ισχύς, μεγαλύτερη ταχύτητα, φθηνότερη παραγωγή. Η ίδια η οικονομία άρχισε να μετρά την επιτυχία της με ρυθμούς μεγέθυνσης.
Αλλά το εργοστάσιο είχε δύο όψεις. Η μηχανή αύξανε την παραγωγικότητα και μπορούσε να κάνει αγαθά προσιτά σε περισσότερους ανθρώπους. Ταυτόχρονα, η εργασία μπορούσε να γίνει εξαντλητική, επικίνδυνη και απρόσωπη. Ο καπνός που δήλωνε βιομηχανική ισχύ ήταν επίσης ρύπανση. Οι πρώτες ύλες και τα εκθέματα των αυτοκρατοριών υπενθύμιζαν ότι η ευημερία του κέντρου συχνά στηριζόταν στην εργασία και στους πόρους άλλων κοινωνιών.
Η σύγχυση μειώνεται αν ξεχωρίσουμε τρεις διαστάσεις.
- Επιστημονική και τεχνική πρόοδος: γνωρίζουμε περισσότερα και μπορούμε να κάνουμε πράγματα που παλαιότερα ήταν αδύνατα.
- Κοινωνική πρόοδος: περισσότεροι άνθρωποι αποκτούν υγεία, παιδεία, ασφάλεια, δικαιώματα και πραγματικές επιλογές.
- Ηθική πρόοδος: διευρύνεται ο κύκλος όσων θεωρούμε άξιους ίσης αξιοπρέπειας και μειώνεται η αποδεκτή βία ή ταπείνωση.
Οι τρεις πορείες μπορούν να συναντηθούν, αλλά δεν κινούνται αυτόματα μαζί. Ένα αποτελεσματικό σύστημα επικοινωνίας μπορεί να μεταφέρει γνώση ή προπαγάνδα. Η χημεία μπορεί να παράγει φάρμακα ή δηλητήρια. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να βοηθά έναν γιατρό, να κάνει την εκπαίδευση πιο προσιτή ή να ενισχύει την παρακολούθηση και τη χειραγώγηση. Η δυνατότητα δεν περιέχει από μόνη της τον σκοπό της.
Αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο σφάλμα της απλοϊκής πίστης στην πρόοδο: συγχέει το «μπορούμε» με το «πρέπει» και το «καινούργιο» με το «καλύτερο».
Οι καταστροφές του 20ού αιώνα
Οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι διέλυσαν την ιδέα ότι η επιστήμη και η βιομηχανία εξανθρωπίζουν αναγκαστικά την πολιτική. Οι πιο μορφωμένες και τεχνικά ανεπτυγμένες κοινωνίες μπορούσαν να οργανώσουν βία σε πρωτοφανή κλίμακα. Τα στρατόπεδα εξόντωσης και η ατομική βόμβα δεν ήταν επιστροφή σε μια προτεχνολογική βαρβαρότητα. Χρησιμοποίησαν διοίκηση, μεταφορές, χημεία, φυσική και βιομηχανική οργάνωση.
Το συμπέρασμα δεν είναι ότι η γνώση ήταν μάταιη. Είναι ότι η τεχνική πρόοδος δεν αντικαθιστά την πολιτική ευθύνη. Ένα ισχυρότερο εργαλείο μεγαλώνει το πεδίο των δυνατών πράξεων — καλών και κακών. Χρειάζεται θεσμούς, δημόσιο έλεγχο και ηθικά όρια που δεν παράγονται αυτόματα από το εργαστήριο.
Μπορούμε να μετρήσουμε αν ο κόσμος βελτιώνεται;
Υπάρχουν βελτιώσεις που μπορούν να τεκμηριωθούν: η παιδική θνησιμότητα έχει μειωθεί δραματικά σε μεγάλη κλίμακα, το προσδόκιμο ζωής έχει αυξηθεί, ο αλφαβητισμός έχει εξαπλωθεί και δικαιώματα που κάποτε αναγνωρίζονταν σε λίγους κατοχυρώθηκαν για πολύ περισσότερους. Δείκτες όπως ο Δείκτης Ανθρώπινης Ανάπτυξης του ΟΗΕ επιχειρούν να κοιτάξουν πέρα από το εισόδημα, συνδυάζοντας υγεία, εκπαίδευση και βιοτικό επίπεδο.
Καμία μέτρηση, όμως, δεν είναι ουδέτερη. Αν μετράμε μόνο το ΑΕΠ, μια πετρελαιοκηλίδα μπορεί να εμφανιστεί ως οικονομική δραστηριότητα λόγω του κόστους καθαρισμού της, ενώ η απώλεια ενός οικοσυστήματος μένει έξω από τον λογαριασμό. Αν κοιτάμε μόνο τον μέσο όρο, κρύβουμε το ποιος ωφελείται. Αν εξετάζουμε μόνο το παρόν, μεταφέρουμε το κόστος στις επόμενες γενιές.
Η κλιματική κρίση κάνει το πρόβλημα αναπόφευκτο. Η IPCC επισημαίνει ότι οι επιλογές αυτής της δεκαετίας θα επηρεάσουν τις συνθήκες ζωής για πολύ μεγάλο διάστημα. Μια κοινωνία μπορεί να παράγει περισσότερα και ταυτόχρονα να μειώνει τις προϋποθέσεις της μελλοντικής ευημερίας. Η πρόοδος, επομένως, πρέπει να μετρά όχι μόνο την ταχύτητα αλλά και την κατεύθυνση, τη δικαιοσύνη και τη διάρκεια.
Η πρόοδος ως υπόσχεση, όχι ως φυσικός νόμος
Η νεότερη ιδέα της προόδου μάς κληροδότησε κάτι πολύτιμο: την πεποίθηση ότι η φτώχεια, η ασθένεια, η άγνοια και η καταπίεση δεν είναι αμετάβλητη μοίρα. Οι θεσμοί μπορούν να διορθωθούν. Η γνώση μπορεί να αυξηθεί. Μια αδικία που υπάρχει επί αιώνες δεν γίνεται γι’ αυτό φυσική ή αναγκαία.
Μας κληροδότησε, όμως, και έναν πειρασμό: να αντιμετωπίζουμε την ιστορία σαν κυλιόμενο διάδρομο που μας μεταφέρει μόνος του προς το καλύτερο. Τότε κάθε νέα τεχνολογία βαφτίζεται πρόοδος πριν εξεταστούν οι συνέπειές της και κάθε αντίρρηση μοιάζει με άρνηση του μέλλοντος.
Η πρόοδος δεν είναι δύναμη της φύσης όπως η βαρύτητα. Είναι μια συλλογική κρίση και μια πολιτική πράξη. Απαιτεί να ορίσουμε τι αξίζει να διατηρηθεί, τι πρέπει να αλλάξει, ποιος πληρώνει το κόστος και ποιος έχει λόγο στην απόφαση.
Change is the only Constant
