Ανάμεσα στους ένδοξους αρχαίους Έλληνες φιλοσόφους, ο Διογένης ο Κύων κατέχει μία ιδιαίτερη θέση. Η φύση του είναι αινιγματική και προκαλεί. Ο λιτός και φτωχικός τρόπος ζωής του κάνει πολλούς από μας, αλλά και από τους συγχρόνους του, να νιώθουν άβολα.
Ο Διογένης δεν άφησε πίσω του ένα συστηματικό φιλοσοφικό έργο αντίστοιχο με εκείνα του Πλάτωνα ή του Αριστοτέλη. Η φιλοσοφία του εκφράστηκε κυρίως μέσα από τον τρόπο ζωής του, τις πράξεις του και τις προκλητικές απαντήσεις του. Η ίδια του η καθημερινότητα έγινε ένα είδος δημόσιου φιλοσοφικού επιχειρήματος.
Η ζωή του Διογένη
Γεννήθηκε στην Ιωνική πόλη Σινώπη, πιθανότατα γύρω στο 412 π.Χ., και σύμφωνα με την αρχαία παράδοση πέθανε το 323 π.Χ. στην Κόρινθο, την ίδια χρονιά με τον Μέγα Αλέξανδρο. Οι ακριβείς χρονολογίες και ορισμένες λεπτομέρειες της ζωής του παραμένουν αβέβαιες.
Από τη γενέτειρά του εξορίστηκε και, σύμφωνα με τον Διογένη Λαέρτιο, απάντησε σχετικά με αυτό:
«Οι Σινωπείς με καταδίκασαν να φύγω, κι εγώ τους καταδίκασα να μείνουν».
Ο σαρκασμός ήταν ένα εργαλείο που ο ίδιος χρησιμοποιούσε συχνά, έτσι ώστε να ξεσκεπάσει την υποκρισία και τη φαυλότητα του περίγυρού του.
Η εξορία του συνδέεται στις αρχαίες αφηγήσεις με την υπόθεση της παραχάραξης του νομίσματος. Η ιστορία αυτή απέκτησε και μια συμβολική διάσταση: ο Διογένης θεωρήθηκε ότι επιδίωκε να αμφισβητήσει όχι μόνο τα νομίσματα μιας πόλης, αλλά και τις συμβατικές αξίες με τις οποίες οι άνθρωποι μετρούν την επιτυχία, την αξιοπρέπεια και την ευτυχία.
Ο Κυνισμός ως τρόπος ζωής
Ο Διογένης αποτελεί μέχρι σήμερα ένα σύμβολο πνευματικής, αλλά και πρακτικής ελευθερίας, εφόσον επέλεξε να ζήσει μέσα σ’ ένα πιθάρι, χωρίς υπάρχοντα, μετακινούμενος από δω κι από κει και κάνοντας ακόμη και τις φυσικές του ανάγκες σε κοινή θέα.
Το περίφημο «πιθάρι» ήταν, σύμφωνα με την αρχαία παράδοση, ένας μεγάλος αποθηκευτικός πίθος και όχι ένα μικρό βαρέλι, όπως συχνά παρουσιάζεται στις νεότερες απεικονίσεις του.
Ο Κυνισμός, με τον οποίο συνδέθηκε ο Διογένης, δεν ταυτίζεται με τη σημερινή σημασία της λέξης «κυνικός», που συχνά δηλώνει έναν άνθρωπο δύσπιστο ή αδιάφορο απέναντι στις ηθικές αξίες. Για τους αρχαίους Κυνικούς, κεντρικό ζητούμενο ήταν η ζωή σύμφωνα με τη φύση, η αυτάρκεια, η άσκηση και η απελευθέρωση από τις περιττές επιθυμίες και τις κοινωνικές συμβάσεις.
Η αυτάρκεια (αὐτάρκεια) σήμαινε ότι ο άνθρωπος έπρεπε να εξαρτάται όσο το δυνατόν λιγότερο από τα υλικά αγαθά και την αναγνώριση των άλλων. Η άσκηση (ἄσκησις) δεν ήταν μόνο σωματική δοκιμασία, αλλά και εκπαίδευση στην αντοχή, την απλότητα και την ανεξαρτησία. Και η παρρησία (παρρησία), η ελευθερία του λόγου, ήταν απαραίτητη για να μπορεί κανείς να εκφράζει την αλήθεια του ακόμη και απέναντι στους ισχυρούς.
Ο Διογένης δεν υποστήριζε απλώς ότι τα πλούτη και οι κοινωνικές διακρίσεις δεν εξασφαλίζουν την ευτυχία. Προσπαθούσε να το αποδείξει ζώντας χωρίς αυτά.
Είναι γνωστό ότι, σύμφωνα με τις αρχαίες μαρτυρίες, αυνανιζόταν μπροστά στον κόσμο και σχετικά με αυτό φέρεται να είχε πει:
«Μακάρι να ανακουφιζόταν και η πείνα μου απλά τρίβοντας την κοιλιά μου».
Η συμπεριφορά αυτή δεν αποτελούσε απλώς πρόκληση για χάρη της πρόκλησης. Μπορεί να διαβαστεί ως μια ακραία αμφισβήτηση της διάκρισης ανάμεσα στις φυσικές ανάγκες και στις κοινωνικές απαγορεύσεις. Ο Διογένης επιχειρούσε να αποκαλύψει πόσες από τις ντροπές και τις επιθυμίες μας δεν προκύπτουν από τη φύση, αλλά από τις συμβάσεις της κοινωνίας.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι κάθε πράξη του πρέπει να γίνει αποδεκτή ή να αποτελέσει πρότυπο συμπεριφοράς. Η φιλοσοφική αξία της πρόκλησής του βρίσκεται κυρίως στα ερωτήματα που δημιουργεί.
Το φανάρι και η αναζήτηση του ανθρώπου
Το γνωστό φανάρι με το οποίο, όπως έλεγε, «έψαχνε για άνθρωπο» είναι άλλη μία απόδειξη του αντισυμβατικού μυαλού του.
Σύμφωνα με την παράδοση, ο Διογένης κυκλοφορούσε με αναμμένο λυχνάρι ακόμη και στο φως της ημέρας, δηλώνοντας ότι αναζητούσε έναν άνθρωπο. Η πράξη του δεν σήμαινε ότι αδυνατούσε να δει τους ανθρώπους γύρω του. Ήταν μια ειρωνική αμφισβήτηση της αυθεντικότητας και της ηθικής τους συγκρότησης.
Τι σημαίνει, άραγε, να είσαι πραγματικά άνθρωπος; Αρκεί η βιολογική μας υπόσταση ή απαιτείται και ένας συγκεκριμένος τρόπος ζωής;
Το φανάρι του Διογένη εξακολουθεί να φωτίζει αυτό το ερώτημα, ακόμη και αν δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα πώς ακριβώς συνέβη το περιστατικό.
Ο Διογένης και ο Μέγας Αλέξανδρος
Δεν χάριζε κάστανα σε κανέναν, ούτε καν στον Μέγα Αλέξανδρο, με τον οποίο συνδέεται το γνωστό περιστατικό: όταν ο Αλέξανδρος στάθηκε μπροστά του και τον ρώτησε ποια χάρη θα ήθελε, ο Διογένης του ζήτησε να παραμερίσει, επειδή του έκρυβε τον ήλιο.
Η γνωστή αυτή απάντηση αποδίδεται συχνά με τη φράση «Αποσκότισόν με», η οποία όμως δεν αποτελεί την καθιερωμένη διατύπωση στις βασικές αρχαίες αφηγήσεις του επεισοδίου. Στον Διογένη Λαέρτιο η απάντηση παραδίδεται ως «Μικρὸν ἀπὸ τοῦ ἡλίου μετάστηθι», δηλαδή «παραμέρισε λίγο από τον ήλιο».
Πίσω από την απλότητα της απάντησης βρίσκεται μια ριζοσπαστική αντιστροφή της εξουσίας. Ο Αλέξανδρος μπορούσε να προσφέρει πλούτη, τιμές και προνόμια. Ο Διογένης, όμως, δεν χρειαζόταν τίποτα από αυτά. Η μεγαλύτερη δύναμη του κατακτητή αποδεικνυόταν ανίκανη να προσφέρει κάτι που ο φιλόσοφος θεωρούσε αναγκαίο για την ευτυχία του.
Η ιστορία αυτή αντιπαραθέτει δύο διαφορετικές αντιλήψεις ισχύος: την εξουσία πάνω στους άλλους και την ελευθερία από την ανάγκη να εξουσιάζεις ή να εξαρτάσαι.
Ο Αντισθένης, ο Σωκράτης και ο Πλάτων
Ο Διογένης συνδέθηκε με τον Αντισθένη, μαθητή του Σωκράτη, τον οποίο η αρχαία παράδοση παρουσιάζει ως σημαντικό πρόδρομο της κυνικής φιλοσοφίας. Η ακριβής ιστορική σχέση μεταξύ Αντισθένη και Διογένη, ωστόσο, αποτελεί αντικείμενο συζήτησης.
Ο Διογένης έβλεπε στον τρόπο ζωής που αποδιδόταν στον Αντισθένη μια συνέχεια της σωκρατικής έμφασης στην αρετή και στην ανεξαρτησία από τα εξωτερικά αγαθά. Αντίθετα, αντιμετώπιζε συχνά με χλευασμό τον Πλάτωνα και τη θεωρητική του προσέγγιση.
Μία από τις πιο γνωστές αφηγήσεις αναφέρει ότι, όταν ο Πλάτων όρισε τον άνθρωπο ως «δίποδο άπτερο», ο Διογένης παρουσίασε έναν μαδημένο πετεινό, λέγοντας ειρωνικά ότι αυτός ήταν ο άνθρωπος του Πλάτωνα.
Το περιστατικό, ανεξάρτητα από την ιστορική του ακρίβεια, αναδεικνύει μια ουσιαστική φιλοσοφική διαφορά. Εκεί όπου ο Πλάτων αναζητούσε τον ορισμό και τη θεωρητική κατανόηση, ο Διογένης απαιτούσε να δοκιμάζονται οι ιδέες μέσα στην ίδια τη ζωή.
Η κυνική φιλοσοφία δεν αρνούνταν τη σκέψη. Αμφισβητούσε, όμως, τη σκέψη που δεν μεταμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο ζούμε.
Η αντιπαράθεση του Διογένη με τον Πλάτωνα δεν ήταν απλώς μια σύγκρουση προσωπικοτήτων, αλλά και διαφορετικών αντιλήψεων για τη φιλοσοφία. Για μια βαθύτερη προσέγγιση της πλατωνικής σκέψης, μπορείς να διαβάσεις και το άρθρο μας για τον Πλάτωνα.
Ο Διογένης στη σημερινή κοινωνία
Σε σημερινές συνθήκες, ο Διογένης θα ήταν μια προσωπικότητα που δύσκολα θα γινόταν αποδεκτή από την κοινωνία, και αυτό είναι κάτι που θα πρέπει να μας προβληματίσει.
Πόσο χώρο δίνουμε σε αντισυμβατικές μορφές να υπάρξουν και να υποδείξουν σε όλους μας την υποκρισία μας;
Ζούμε σε κοινωνίες που συχνά ταυτίζουν την επιτυχία με την κατανάλωση, την αναγνώριση, την επαγγελματική καταξίωση και τη συσσώρευση αγαθών. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ένας άνθρωπος που δηλώνει ότι δεν επιθυμεί τίποτα από όλα αυτά μπορεί να μοιάζει περισσότερο απειλητικός παρά αξιοθαύμαστος.
Ο Διογένης μάς καλεί να αναρωτηθούμε εάν οι ανάγκες μας είναι πράγματι δικές μας ή εάν έχουμε μάθει να επιθυμούμε όσα η κοινωνία μάς υποδεικνύει. Μας αναγκάζει επίσης να εξετάσουμε κατά πόσο η κοινωνική αποδοχή αποτελεί αξιόπιστο μέτρο της ηθικής αξίας ενός ανθρώπου.
Αφού, σύμφωνα με την αρχαία παράδοση, ο ίδιος ο Αλέξανδρος είπε «Αν δεν ήμουν ο Αλέξανδρος, θα ήθελα να είμαι ο Διογένης», δεν είναι άξιο προβληματισμού ότι άνθρωποι σαν τον Διογένη τον Κύωνα θα μπορούσαν να θαυμάζονται για την ανεξαρτησία και την παρρησία τους, αντί να καταστέλλονται και να περιθωριοποιούνται;
Αυτό δεν σημαίνει ότι χρειάζεται να μιμηθούμε κάθε συμπεριφορά του ή να θεωρήσουμε την πρόκληση αυτοσκοπό. Σημαίνει ότι οφείλουμε να διακρίνουμε ανάμεσα σε μια συμπεριφορά που πραγματικά βλάπτει τους άλλους και σε μια συμπεριφορά που απλώς αμφισβητεί όσα έχουμε συνηθίσει να θεωρούμε φυσιολογικά.
Ίσως, τελικά, η σημαντικότερη κληρονομιά του Διογένη να μην είναι η περιφρόνησή του για τα υλικά αγαθά, αλλά η επιμονή του να θέτει ένα ενοχλητικό ερώτημα: πόση από την ελευθερία μας είμαστε διατεθειμένοι να θυσιάσουμε για να γίνουμε αποδεκτοί;
Μέχρι τότε, να δούμε τι θα αλλάξει!
Change is the only Constant
Πηγές και περαιτέρω ανάγνωση
- Διογένης Λαέρτιος, Βίοι και γνώμαι των εν φιλοσοφία ευδοκιμησάντων, Βιβλίο ΣΤ΄, ιδιαίτερα §§20–81. Βασική αρχαία πηγή για τη ζωή, τα αποφθέγματα και τις αφηγήσεις σχετικά με τον Διογένη. Perseus Digital Library
- Internet Encyclopedia of Philosophy, Cynics. Εισαγωγή στην κυνική φιλοσοφία, την αυτάρκεια, την άσκηση και την κριτική των κοινωνικών συμβάσεων. iep.utm.edu/cynics
- Stanford Encyclopedia of Philosophy, Cynics. Φιλοσοφική και ιστορική προσέγγιση του Κυνισμού και της σχέσης του με τον Σωκράτη. plato.stanford.edu/entries/cynics/
- William Desmond, Cynics, University of California Press, 2008. Σύγχρονη μελέτη της κυνικής φιλοσοφίας, της ιστορικής της εξέλιξης και της επίδρασής της.
