Η αναπόδραστη μοναξιά της συνείδησης
Υπάρχει μια μοναξιά που δεν έχει καμία σχέση με το αν ζούμε μόνοι, αν έχουμε φίλους ή αν βρισκόμαστε μέσα σε ένα κατάμεστο δωμάτιο. Είναι μια μοναξιά που δεν εξαλείφεται από την παρουσία των άλλων, επειδή πηγάζει από την ίδια τη δομή της ανθρώπινης ύπαρξης. Η υπαρξιακή ψυχολογία την ονομάζει υπαρξιακή απομόνωση και τη θεωρεί μία από τις πιο θεμελιώδεις αλήθειες της ανθρώπινης ζωής.
Η έννοια αυτή αναφέρεται στο αμετάκλητο γεγονός ότι κάθε άνθρωπος γεννιέται, αντιλαμβάνεται τον κόσμο και τελικά πεθαίνει μέσα από τη δική του και μόνο συνείδηση. Καμία εμπειρία δεν μπορεί να μεταδοθεί αυτούσια σε έναν άλλο άνθρωπο. Όσο βαθιά κι αν αγαπήσουμε, όσο ειλικρινά κι αν επικοινωνήσουμε, πάντοτε παραμένει ένα μικρό αλλά αδιάβατο χάσμα ανάμεσα στις συνειδήσεις.
Δεν είναι αποτυχία της επικοινωνίας. Είναι ο τρόπος με τον οποίο είναι δομημένη η ύπαρξη.
Ένα μοναδικό σύμπαν
Ο κάθε άνθρωπος είναι το αποτέλεσμα ενός ανεπανάληπτου συνδυασμού γενετικών χαρακτηριστικών, αναπτυξιακών εμπειριών, μνημών και νευρωνικών συνδέσεων. Η σύγχρονη νευροεπιστήμη δείχνει ότι ακόμη και όταν δύο άνθρωποι παρατηρούν το ίδιο αντικείμενο, ο εγκέφαλός τους δεν παράγει ακριβώς την ίδια εμπειρία. Οι αναμνήσεις, οι συνειρμοί, τα συναισθήματα και οι προσδοκίες χρωματίζουν διαφορετικά κάθε αντίληψη.
Με άλλα λόγια, δεν κατοικούμε όλοι στον ίδιο κόσμο.
Κατοικούμε σε διαφορετικές εκδοχές του ίδιου κόσμου.
Η γλώσσα μάς επιτρέπει να προσεγγίζουμε ο ένας την πραγματικότητα του άλλου, αλλά ποτέ να την ταυτίζουμε. Οι λέξεις λειτουργούν σαν γέφυρες, όχι σαν συγχωνεύσεις συνειδήσεων.
Ίσως γι’ αυτό κάθε μεγάλη συγκίνηση συνοδεύεται από την αίσθηση ότι «δεν υπάρχουν λόγια».
Γιατί φοβόμαστε τόσο αυτή την αλήθεια;
Η υπαρξιακή απομόνωση είναι τρομακτική επειδή έρχεται σε αντίθεση με μια βαθιά ανθρώπινη ανάγκη: την ανάγκη να αισθανθούμε πλήρως κατανοητοί.
Από τη βρεφική ηλικία αναζητούμε την ασφάλεια στο βλέμμα των άλλων. Η ψυχολογική μας ανάπτυξη βασίζεται στη σχέση με τους γονείς, τους φίλους και αργότερα με τον σύντροφο.
Αυτό όμως δημιουργεί μια λεπτή παγίδα.
Αρχίζουμε να πιστεύουμε ότι ο άλλος μπορεί να θεραπεύσει την εσωτερική μας μοναξιά.
Έτσι, πολλές σχέσεις δεν δημιουργούνται επειδή θέλουμε πραγματικά να γνωρίσουμε έναν άλλο άνθρωπο, αλλά επειδή δεν αντέχουμε να μείνουμε μόνοι με τον εαυτό μας.
Η αγάπη μετατρέπεται σε αναισθητικό απέναντι στον υπαρξιακό φόβο.
Όμως κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να εκπληρώσει μια τέτοια αποστολή.
Αργά ή γρήγορα η πραγματικότητα υπενθυμίζει ότι ακόμη και οι πιο βαθιές σχέσεις δεν μπορούν να διαλύσουν την απόσταση ανάμεσα στις συνειδήσεις.
Ο Martin Heidegger υποστήριζε ότι ο άνθρωπος είναι ένα ον που υπάρχει έχοντας πάντοτε επίγνωση της δικής του ύπαρξης. Αυτή ακριβώς η αυτοσυνείδηση είναι που τον διαφοροποιεί από τα υπόλοιπα έμβια όντα.
Η συνείδηση όμως έχει ένα τίμημα.
Όσο περισσότερο συνειδητοποιούμε τον εαυτό μας, τόσο περισσότερο αντιλαμβανόμαστε ότι κανείς δεν μπορεί να υπάρξει στη θέση μας.
Κανείς δεν μπορεί να σκεφτεί αντί για εμάς.
Κανείς δεν μπορεί να επιλέξει αντί για εμάς.
Κανείς δεν μπορεί να πεθάνει αντί για εμάς.
Αυτό είναι το πραγματικό νόημα της υπαρξιακής απομόνωσης.
Δεν είναι τυχαίο ότι ο Irvin D. Yalom θεωρούσε την απομόνωση και τον θάνατο δύο αλληλένδετους υπαρξιακούς φόβους.
Ο θάνατος δεν μας τρομάζει μόνο επειδή σημαίνει το τέλος της ζωής.
Μας τρομάζει επειδή είναι η πιο απόλυτα προσωπική εμπειρία.
Όσο κι αν βρίσκονται αγαπημένα πρόσωπα γύρω από ένα κρεβάτι νοσοκομείου, κανείς δεν μπορεί να διασχίσει εκείνο το τελευταίο κατώφλι μαζί μας.
Εκεί αποκαλύπτεται η πλήρης μοναδικότητα της ύπαρξης.
Το παράδοξο της ελευθερίας
Εδώ όμως εμφανίζεται ένα μεγάλο παράδοξο.
Αυτό που αρχικά μοιάζει να είναι κατάρα, γίνεται τελικά πηγή ελευθερίας.
Όταν πάψουμε να απαιτούμε από τους άλλους να θεραπεύσουν τη μοναξιά μας, παύουμε ταυτόχρονα να εξαρτόμαστε από αυτούς.
Η ανάγκη για συνεχή επιβεβαίωση μειώνεται.
Η κριτική δεν μας διαλύει.
Η απόρριψη δεν ισοδυναμεί πλέον με υπαρξιακή καταστροφή.
Οι σχέσεις παύουν να είναι δεκανίκια και μετατρέπονται σε συνειδητές επιλογές.
Τότε γεννιέται η ώριμη αγάπη.
Ο Jean-Paul Sartre υποστήριζε ότι είμαστε καταδικασμένοι να είμαστε ελεύθεροι. Η φράση αυτή ακούγεται παράδοξη, όμως περιγράφει ακριβώς την κατάσταση του ανθρώπου.
Εφόσον κανείς δεν μπορεί να ζήσει για εμάς, είμαστε αποκλειστικά υπεύθυνοι για τις επιλογές μας.
Η ευθύνη αυτή είναι βαριά.
Αλλά είναι ταυτόχρονα και η προϋπόθεση της αυθεντικότητας.
Όσο προσπαθούμε να ξεφύγουμε από αυτή την ευθύνη, τόσο απομακρυνόμαστε από τον εαυτό μας.
Όσο την αποδεχόμαστε, τόσο πλησιάζουμε σε μια ζωή που είναι πραγματικά δική μας.
Δεν είναι τυχαίο ότι οι μεγαλύτεροι φιλόσοφοι, ποιητές, επιστήμονες και καλλιτέχνες πέρασαν μεγάλες περιόδους δημιουργικής μοναχικότητας.
Δεν αναζητούσαν την απομόνωση επειδή μισούσαν τους ανθρώπους.
Την αναζητούσαν επειδή εκεί, μέσα στη σιωπή, μπορούσαν να ακούσουν καθαρότερα τη δική τους συνείδηση.
Η δημιουργία γεννιέται συχνά εκεί όπου σταματούν οι θόρυβοι των άλλων.
Ίσως η υπαρξιακή απομόνωση να είναι εκείνη ακριβώς που καθιστά δυνατή την αληθινή αγάπη.
Αν μπορούσαμε να συγχωνευτούμε πλήρως με κάποιον άλλο, δεν θα υπήρχαν δύο πρόσωπα που αγαπιούνται, αλλά μία μόνο ύπαρξη.
Η αγάπη προϋποθέτει δύο διαφορετικές συνειδήσεις που παραμένουν ξεχωριστές, ενώ ταυτόχρονα επιλέγουν να μοιραστούν ένα μέρος της διαδρομής τους.
Η απόσταση δεν είναι το τέλος της σχέσης.
Είναι η προϋπόθεσή της.
Ο άνθρωπος περνά ολόκληρη τη ζωή του προσπαθώντας να γεφυρώσει ένα χάσμα που δεν μπορεί ποτέ να εξαφανιστεί ολοκληρωτικά. Και όμως, ίσως η σοφία να μην βρίσκεται στην κατάργηση αυτού του χάσματος, αλλά στην αποδοχή του.
Η υπαρξιακή απομόνωση δεν είναι μια ασθένεια που χρειάζεται θεραπεία ούτε μια αδυναμία του ανθρώπου. Είναι το τίμημα της αυτοσυνείδησης και ταυτόχρονα η πηγή της ελευθερίας του. Μόνο επειδή είμαστε ανεπανάληπτες συνειδήσεις μπορούμε να είμαστε αυθεντικοί, υπεύθυνοι, δημιουργικοί και πραγματικά ελεύθεροι.
Ίσως, λοιπόν, η βαθύτερη μορφή ωριμότητας να μην είναι η εξάλειψη της μοναξιάς, αλλά η συμφιλίωση μαζί της. Τότε οι σχέσεις παύουν να είναι καταφύγια από τον φόβο και γίνονται συναντήσεις δύο αυτόνομων υπάρξεων που επιλέγουν η μία την άλλη χωρίς να ζητούν να σωθούν.
«Αλίμονο, Θεέ μου. Είμαι τόσο δυνατός και τόσο μόνος.»
Change is the only Constant
