Το ζήτημα της βούλησης έχει απασχολήσει όλους τους φιλοσόφους της ιστορίας.
Ο Άρθουρ Σοπενχάουερ, ένας εξαιρετικός φιλόσοφος του 19ου αιώνα, την τοποθέτησε στην πιο κρίσιμη θέση μέσα στο γίγνεσθαι ως πρωταρχική αιτία των φαινομένων.
Η βούληση για τον Σοπενχάουερ δεν είναι απλώς μια ψυχολογική ικανότητα ή μια ανθρώπινη επιλογή. Είναι ο υπόγειος παλμός του κόσμου, η σκοτεινή μηχανή πίσω από κάθετι.
Ο Σοπενχάουερ ξεκινά από τον Καντ και τη διάκριση φαινόμενο – πράγμα καθεαυτό.
Ο κόσμος που γνωρίζουμε είναι φαινόμενος: οργανωμένος από τον χώρο, τον χρόνο και την αιτιότητα, δηλαδή από τις μορφές της δικής μας νόησης.
Το πράγμα καθεαυτό δεν είναι άγνωστο. Το γνωρίζουμε από μέσα, ως βούληση.
Όταν λέω «θέλω», δεν συλλαμβάνω μια εικόνα, αλλά μια άμεση εσωτερική εμπειρία δύναμης, ορμής, έντασης. Αυτή η εμπειρία γίνεται το κλειδί για την κατανόηση ολόκληρης της πραγματικότητας.
Στο κεντρικό του έργο Ο κόσμος ως βούληση και ως παράσταση, ο Σοπενχάουερ χωρίζει την πραγματικότητα σε δύο επίπεδα.
Από τη μία, ο κόσμος ως παράσταση: ό,τι εμφανίζεται στη συνείδησή μας, δομημένο από τον χώρο, τον χρόνο και την αιτιότητα. Ένας κόσμος εικόνων, σχέσεων και μορφών, ένα θεατρικό σκηνικό που υπάρχει μόνο σε σχέση με τον παρατηρητή.
Από την άλλη, ο κόσμος ως βούληση: το πράγμα καθεαυτό. Όχι λογικό, όχι ηθικό, όχι προσανατολισμένο σε σκοπούς. Μια ακατάπαυστη ορμή προς το είναι, προς την επιμονή, προς την αναπαραγωγή. Δεν σκέφτεται. Δεν σχεδιάζει. Απλώς θέλει.
Η βούληση στον Σοπενχάουερ δεν είναι λογική, δεν έχει σκοπό, δεν έχει τελικό στόχο και δεν είναι καλή ή κακή.
Είναι τυφλή ορμή προς το είναι. Μια ακατάπαυστη τάση για ύπαρξη, διατήρηση, αναπαραγωγή.
Δεν «θέλει κάτι».
Θέλει απλώς να θέλει.
Γι’ αυτό η βούληση δεν ικανοποιείται ποτέ. Κάθε ικανοποίηση είναι στιγμιακή παύση πριν από μια νέα έλλειψη. Η δομή της είναι κυκλική, όχι τελεολογική.
Η βούληση δεν εμφανίζεται άμεσα. Αντικειμενοποιείται σε βαθμίδες μέσα στον φαινόμενο κόσμο:
Ανόργανη φύση
Βαρύτητα, ηλεκτρισμός, χημικές δυνάμεις.
Φυτική ζωή
Ανάπτυξη, αναπαραγωγή, κατεύθυνση προς το φως.
Ζωική ζωή
Ένστικτο, επιθυμία, φόβος, σύγκρουση.
Άνθρωπος
Η βούληση αποκτά νόηση, αλλά δεν υποτάσσεται σε αυτήν.
Ο άνθρωπος δεν είναι πιο ελεύθερος. Είναι απλώς το σημείο όπου η βούληση συνειδητοποιεί τη φυλακή της.
Η φύση δεν είναι λογική κατασκευή αλλά πεδίο σύγκρουσης. Κάθε ον είναι μια προσωρινή μορφή μέσα από την οποία η βούληση εκφράζεται. Γι’ αυτό ο κόσμος είναι γεμάτος αγώνα, έλλειψη και πόνο. Η βούληση ποτέ δεν ικανοποιείται. Όταν ένα θέλω εκπληρώνεται, γεννιέται αμέσως ένα άλλο. Η ηδονή είναι παύση. Ο πόνος είναι κανόνας.
Ο άνθρωπος και η αυταπάτη της ελευθερίας
Η νόηση, για τον Σοπενχάουερ, δεν κυβερνά. Υπηρετεί.
Ο άνθρωπος πιστεύει ότι είναι ελεύθερος επειδή γνωρίζει τι κάνει. Για τον Σοπενχάουερ, αυτό είναι πλάνη.
Δεν είμαστε ελεύθεροι να θέλουμε.
Είμαστε μόνο ελεύθεροι να εκτελούμε αυτό που ήδη θέλουμε.
Ο χαρακτήρας μας είναι δεδομένος, προϊόν της ίδιας της βούλησης. Η λογική έρχεται εκ των υστέρων, σαν γραμματέας που καταγράφει αποφάσεις που έχουν ήδη παρθεί στο σκοτάδι. Η βούληση προηγείται της νόησης όπως η φλόγα προηγείται της σκιάς.
Πόνος, απαισιοδοξία και συμπόνια
Από αυτή τη θεώρηση προκύπτει ο ριζικός απαισιόδοξος τόνος του Σοπενχάουερ. Η ζωή δεν είναι πορεία προς την ευτυχία αλλά κύκλος ανάγκης. Η βούληση μάς ρίχνει στον κόσμο χωρίς να μας ρωτήσει και μας κρατά δεμένους με επιθυμίες που δεν τελειώνουν.
Η ζωή ταλαντώνεται ανάμεσα σε πόνο, όταν επιθυμούμε και ανία, όταν ικανοποιούμαστε.
Αυτός είναι το «εκκρεμές» της ύπαρξης.
Κι όμως, μέσα σε αυτό το σκοτάδι, αναδύεται η συμπόνια. Όταν αναγνωρίζω στον άλλον την ίδια βασανισμένη βούληση που με διαπερνά, σπάει για λίγο το πέπλο της ατομικότητας. Η ηθική, για τον Σοπενχάουερ, δεν γεννιέται από κανόνες αλλά από αυτή τη σιωπηλή αναγνώριση του κοινού πόνου.
Υπάρχει διέξοδος; Όχι μέσω της προόδου, ούτε μέσω της ηδονής. Μόνο μέσω της άρνησης της βούλησης.
Η αισθητική εμπειρία, και ιδίως η μουσική, προσφέρει μια προσωρινή λύτρωση: ο άνθρωπος παύει να θέλει και απλώς βλέπει.
Η ασκητική στάση, εμπνευσμένη από τον βουδισμό και τον ινδουισμό, πηγαίνει πιο μακριά: μειώνει τις επιθυμίες, αποσύρεται από τη βούληση, σβήνει τη φλόγα αντί να την τροφοδοτεί.
Δεν πρόκειται για νίκη, αλλά για σιγή. Και αυτή η σιγή, για τον Σοπενχάουερ, είναι η πιο κοντινή μορφή λύτρωσης που μπορεί να γνωρίσει ο άνθρωπος. Αυτός είναι ο λόγος που ο Σοπενχάουερ χαρακτηρίζεται ως ένας από τους πιο απαισιόδοξους φιλοσόφους.
Εγγραφείτε για περισσότερα…
Change is the only Constant
