Η Αθήνα ως εργαστήριο λόγου και δημοκρατίας
Στον 5ο αιώνα π.Χ., η Αθήνα λειτουργεί σαν ένα ανοιχτό θέατρο ιδεών. Στην Εκκλησία του Δήμου και στα δικαστήρια, ο λόγος δεν είναι απλώς μέσο έκφρασης αλλά εργαλείο εξουσίας. Μέσα σε αυτό το πολιτικό και πολιτισμικό περιβάλλον αναδύονται οι Σοφιστές, μια νέα κατηγορία διανοουμένων που μετατοπίζει το ενδιαφέρον της φιλοσοφίας από τη φύση στον άνθρωπο, από το κοσμικό στοιχείο στο κοινωνικό και γλωσσικό φαινόμενο.
Ο Πρωταγόρας και η τομή του ανθρωποκεντρισμού
Κεντρική μορφή του σοφιστικού κινήματος υπήρξε ο Πρωταγόρας από τα Άβδηρα (487-412 π.Χ.). Δραστηριοποιήθηκε κυρίως στην Αθήνα της εποχής του Περικλή και συγκαταλέγεται στους πρώτους που δίδαξαν συστηματικά επί πληρωμή, όπως αναφέρει ο Διογένης Λαέρτιος.
Η περίφημη φράση του «Πάντων χρημάτων μέτρον ἄνθρωπος» σηματοδοτεί μια ριζική μετατόπιση. Η αλήθεια δεν παρουσιάζεται ως ανεξάρτητη και απόλυτη, αλλά ως συνάρτηση της ανθρώπινης εμπειρίας. Η γνώση σχετίζεται με το υποκείμενο που γνωρίζει. Αυτό που φαίνεται αληθινό σε έναν μπορεί να μην είναι σε άλλον. Η θέση αυτή, που εξετάζεται και κρίνεται στον «Θεαίτητο» του Πλάτωνος, αποτέλεσε θεμέλιο του γνωσιολογικού σχετικισμού.
Η αρετή ως διδακτή δεξιότητα
Οι Σοφιστές υποστήριξαν ότι η πολιτική αρετή μπορεί να διδαχθεί. Στον πλατωνικό διάλογο «Πρωταγόρας», ο σοφιστής επιχειρεί να αποδείξει ότι η δικαιοσύνη και η σωφροσύνη δεν είναι αποκλειστικό κληρονομικό χάρισμα, αλλά κοινωνικές ικανότητες που καλλιεργούνται μέσω παιδείας. Σε μια δημοκρατία, η αρετή γίνεται τεχνική γνώση και όχι αριστοκρατικό προνόμιο.
Ρητορική και αντιλογία
Η τέχνη της ρητορικής υπήρξε το κατεξοχήν πεδίο δράσης των Σοφιστών. Η μέθοδος της αντιλογίας, δηλαδή η δυνατότητα υποστήριξης αντίθετων επιχειρημάτων για το ίδιο ζήτημα, θεωρήθηκε ένδειξη διανοητικής ευελιξίας και πολιτικής επιδεξιότητας.
Ο Γοργίας προχώρησε ακόμη περισσότερο, αμφισβητώντας τη δυνατότητα γνώσης και έκφρασης της αλήθειας. Στο έργο του «Περί του μη όντος» διατυπώνει έναν ριζοσπαστικό σκεπτικισμό που αναδεικνύει τη δύναμη αλλά και τα όρια της γλώσσας.
Ο Γοργίας υποστήριξε ότι:
- Τίποτα δεν υπάρχει.
- Αν υπάρχει, δεν μπορεί να γίνει γνωστό.
- Αν γίνει γνωστό, δεν μπορεί να εκφραστεί.
Η ρητορική γινόταν εργαλείο διαμόρφωσης πραγματικότητας.
Θρησκεία και αγνωστικισμός
Στο Περί Θεών, ο Πρωταγόρας διατυπώνει αγνωστικιστική θέση:
«Περί θεῶν οὐκ ἔχω εἰδέναι…»
Δήλωσε ότι δεν μπορεί να γνωρίζει αν οι θεοί υπάρχουν ούτε ποια είναι η φύση τους. Η δήλωση αυτή θεωρήθηκε επικίνδυνη για τη δημόσια τάξη. Κατά παραδόσεις, το έργο καταστράφηκε και ο φιλόσοφος αναγκάστηκε να εγκαταλείψει την Αθήνα. Η φιλοσοφική αμφιβολία είχε τότε και πολιτική διάσταση.
Κριτική και φιλοσοφική αντιπαράθεση
Η εικόνα των Σοφιστών διαμορφώθηκε σε μεγάλο βαθμό από τους επικριτές τους. Ο Πλάτων τους παρουσιάζει συχνά ως ρήτορες που ενδιαφέρονται περισσότερο για την πειθώ παρά για την αναζήτηση της αλήθειας. Ο Αριστοτέλης θεωρεί ότι ο σχετικισμός οδηγεί σε λογικές δυσκολίες. Ωστόσο, ακόμη και μέσα από την κριτική, αναγνωρίζεται η συμβολή τους στη διαμόρφωση της ρητορικής και της πολιτικής θεωρίας.
Ο τρόπος ζωής και η κληρονομιά τους
Οι Σοφιστές ήταν περιπλανώμενοι δάσκαλοι. Δεν ίδρυσαν μόνιμες σχολές αλλά μετέφεραν τη γνώση από πόλη σε πόλη, προσφέροντας εκπαίδευση σε νέους που επιθυμούσαν να διακριθούν στη δημόσια ζωή. Μετέτρεψαν τη σοφία σε επαγγελματική δραστηριότητα και εισήγαγαν μια νέα μορφή πνευματικής κινητικότητας.
Ο άνθρωπος στο κέντρο
Ίσως ο λόγος που οι Σοφιστές εξακολουθούν να μας απασχολούν δεν είναι οι τεχνικές τους, ούτε οι διαμάχες τους με τον Πλάτωνα. Είναι η τόλμη τους να πουν ότι ο άνθρωπος δεν είναι απλώς θεατής του κόσμου αλλά το μέτρο του. Ότι η αλήθεια περνά μέσα από την εμπειρία, τη γλώσσα, την κοινότητα.
Ο Πρωταγόρας δεν μας άφησε ολοκληρωμένα έργα. Μας άφησε όμως μια πρόταση που ακόμη πάλλεται. Σε κάθε διαφωνία, σε κάθε δημόσιο λόγο, σε κάθε πολιτισμική σύγκρουση, η σκιά εκείνης της ιδέας επιστρέφει: ποιος ορίζει το μέτρο…;
Διασωσμένα ρητά του Πρωταγόρα
«Πάντων χρημάτων μέτρον ἐστὶν ἄνθρωπος, τῶν μὲν ὄντων ὡς ἔστιν, τῶν δὲ οὐκ ὄντων ὡς οὐκ ἔστιν.»(Ο άνθρωπος είναι το μέτρο για όλα: για αυτά που είναι, ότι είναι, και για αυτά που δεν είναι, ότι δεν είναι.)
«Περὶ μὲν θεῶν οὐκ ἔχω εἰδέναι, οὔθ᾽ ὡς εἰσὶν οὔθ᾽ ὡς οὐκ εἰσὶν οὔθ᾽ ὁποῖοί τινες ἰδέαν· πολλὰ γὰρ τὰ κωλύοντα εἰδέναι, ἥ τ᾽ ἀδηλότης καὶ βραχὺς ὢν ὁ βίος τοῦ ἀνθρώπου.»(Για τους θεούς δεν έχω τη δυνατότητα να γνωρίζω, ούτε ότι υπάρχουν ούτε ότι δεν υπάρχουν, ούτε ποια είναι η μορφή τους. Γιατί πολλά είναι αυτά που εμποδίζουν τη γνώση: η αφάνεια του θέματος και η σύντομη ζωή του ανθρώπου.)
«Δύο λόγοι (είναι) γύρω από κάθε πράγμα.»
(Για κάθε ζήτημα υπάρχουν δύο αντίθετες απόψεις.)
Καμιά αξία δεν έχει ούτε η δεξιότητα χωρίς την άσκηση, ούτε η άσκηση χωρίς τη δεξιότητα.
Κι εσύ Σωκράτη άρχισες λέγοντας ότι η αρετή δεν μπορεί να διδαχθεί και τώρα επιμένεις για το αντίθετο, προσπαθώντας να δείξεις ότι όλα είναι γνώση, δικαιοσύνη, καθαρό μυαλό, ακόμη και θάρρος, από τα οποία θα ακολουθήσει η αρετή που σίγουρα μπορεί να διδαχθεί.
Βιβλιογραφία
Αρχαίες Πηγές
Αριστοτέλης. Μεταφυσικά.
Αριστοτέλης. Ρητορική.
Διογένης Λαέρτιος. Βίοι Φιλοσόφων.
Πλάτων. Πρωταγόρας.
Πλάτων. Θεαίτητος.
Σέξτος Εμπειρικός. Προς Μαθηματικούς.
Σύγχρονες Μελέτες
Guthrie, W.K.C. A History of Greek Philosophy, Vol. III. Cambridge: Cambridge University Press.
Kerferd, G.B. The Sophistic Movement. Cambridge University Press.
Schiappa, Edward. Protagoras and Logos. University of South Carolina Press.
Change is the only Constant
